|
|
|
SEKER HASTALIGININ GELISIMI VE TIPLERI
Seker Hastaligi Nedir?
Vucudumuz kendisi icin gerekli olan enerjiyi yedigimiz gidalardan elde eder. Yemek yedikten sonra gidalar bagirsaklarda parcalanarak ufak seker parcalarina donusur ve daha sonra bagirsaktan emilerek kan akimi yoluyla vucudumuza dagilir. Enerji saglanmasi icin kan sekerinin ozellikle kas, karaciger, yag ve beyin gibi dokular olmak uzere tum organlarin hucrelerine girmesi gerekir. Kanda bulunan sekerin hucrelere girmesi pankreas bezinden salgilanan insulin hormonu sayesinde olur. Insulin hormonu kanda yoksa veya oldugu halde hucrelerce emilemiyor ve etki gosteremiyorsa kandaki seker hucreye giremediginden birikir ve sekeriniz yukselmeye baslar. Iste kan sekerinin sabah ac karna yapilan olcumde 126 mg/dl yi gecmesi durumuna seker hastaligi diyoruz. Kanda sekeri 180 mg/dl’yi gecince idrarla atilmaya baslar, yani idraririnizda seker cikar.
Seker Hastaliginin Belirtileri
Tip 1 seker hastalarinda cok su icme, cok idrara gitme, cok yemek yenmesine karsin kilo verme gibi sikayetler cok belirgin oldugu halde Tip 2 seker hastalarinda bu belirtiler silik olabilir ve hastalik sinsi bir sekilde baslar. Bu kisilerin cogunda hicbir sikayet olmayabilir. Bazi hastalarda ise sik idrara gitme, asiri aclik, zayiflama, halsizlik, gormede bulaniklik, kadinlarda vajinal kasinti, susuzluk ve cok su icme gibi belirtiler ortaya cikabilir.
Seker hastaliginda gorulen belirtiler sunlardir:
Cok su icme ve agiz kurumasi
Cok idrara gitme
Cok acikma
Cok yemek yemeye ragmen zayiflama ve halsizlik
Yaralarin gec iyilesmesi
Cildin kuru ve kasintili olmasi
Ayaklarda uyusma ve karincalanma
Gormede bulaniklik
Vajinal kasinti
Yemeklerden sonra uyku gelmesi
Tatliya duskunluk
Sinirlilik
El ayalarinda ve ayak altlarinda yanma
Uzun acliklarda el-ayak titremesi
Horlama
Seker Hastaliginin Gelisim Evreleri
Seker hastaligi 4 asamada adim adim gelisir. Asagida verilen bu asamalari cogu zaman fark etme imkani olmaz.
Seker hastaliginin gelisim evreleri sunlardir: :
1. Reaktif hipoglisemi (Kan sekeri dusuklugu) evresi
Ailesinde seker hastaligi olan kisilerde seker hastaligi ortaya cikmadan 3-4 yil oncesi yemek sonrasi kan sekerinde dusmeler olmaya baslar. Bunu anlamak icin 3 veya 4 saatlik seker yukleme testi yapilir. 3. ve 4. saatte kan sekerini 80 mg/ dl’nin altina dusmesine hipoglisemi veya kan sekeri dusuklugu diyoruz. Bu esnada terleme, carpinti, nabiz ve bazen tansiyon yukselmesi gorulur. Bu durumun nedeni insulin seviyesinin yenen yemek sonrasi kanda hizla yukselmesi ve daha sonra insulinin kan sekerini dusurmesidir.
2. Donem: Aclik kan sekerinde bozukluk:
Aclik kan sekerinin 100 ile 126 mg./dl arasinda olmasidir. Bu kisilerde tokluk kan sekeri normaldir.
3. Donem: Tokluk kan sekerinde yukselme:
Tokluk kan sekerinin, yani yemek sonrasi 2. saatteki kan sekerinin 140 ile 199 mg/dl arasinda olmasi durumudur. Bu duruma “gizli seker “ hastaligi da denir. Bu hastalarin % 30’unda 10 yil icinde seker hastaligi gelisir. Gizli seker hastalarinda saglikli beslenme ve egzersiz buyuk onem tasir. Bu hastalarda kalp, goz, bobrek ve sinir hasarlari gelisebilir. Bu nedenle gizli seker ciddiye alinmali ve kontrollere gidilmelidir.
4. Donem: Asikar Seker Hastaligi:
Bu donemde seker hastaligi ortaya cikmistir. Artik aclik kan sekeri 126 mg/dl veya daha yuksektir veya tokluk kan sekeri 2. saatte 200mg/dl’den daha yuksektir.
Seker Hastaliginin Toplumdaki Sikligi:
Diyabet, yani seker hastaligi ulkemizde ve dunyada hizla artan bir hastaliktir. Ulkemizde seker hastasi kisiler toplumun % 10’nu civarindadir; Diger bir deyimle her on kisiden 1’inde seker hastaligi vardir.
Sismanlik, kotu beslenme, hareketsizlik ve ailenizden aldiginiz genetik egilim sizde seker hastaligi gelismesine zemin hazirlar.
Seker hastaligini onlemek ve gelismesini ortadan kaldirmak icin saglikli beslenmeyi bilmek ve hareketi artirmak gerekmektedir.
Seker hastaligi korluk, bobrek yetmezligi, inme (felc) ve ayak kesilmesi gibi onemli komplikasyonlara neden olabilmektedir.
Seker hastaligi, ozellikle de Tip 2 Diyabet dedigimiz eriskin tip seker hastaligi sinsi bir sekilde gelismekte ve ilerlemektedir. Bu nedenle erken teshis ve tedavi buyuk onem tasimaktadir. Yapilan bilimsel calismalar seker hastasi olan her uc kisiden 1’inin hasta oldugunu bilmeden yasadigini gostermistir. Bu kisiler seker hastasi oldugunu tesadufen veya baska hastaliklar ortaya ciktiginda anlamaktadir.
Seker hastaligina bagli komplikasyonlar (organ hasarlari) kan sekeri cok yukselmeden 10-20 yil once sinsi olarak baslar. Eriskin yastaki gizli seker hastalarinin cogunlugu kilolu oldugu icin ilac kullanmaksizin sadece zayiflama, saglikli beslenme ve egzersiz ile seker hastaligi gelismesini onleyebilirler.
Yapilan calismalar kendisinde seker hastaligi oldugunu bilmeyen kisilerin oraninin kendisinde seker hastaligi oldugunu bilen hastalarin %35’i kadar oldugunu gostermistir. Diger bir deyimle toplumdaki her 3 seker hastasindan birisi henuz hastalik teshis edilmeden yasamaktadir. Bu nedenle toplumun bu hastalik konusunda bilgilendirilmesi ve taramalarin yapilmasi buyuk onem tasimaktadir.
a) Seker Hastaliginin Tipleri
Seker hastaliginin bazi degisik tipleri vardir. Bunlari asagida su sekil
de siralayabiliriz:
Tip1 Diyabet
Tip 2 Diyabet
Metabolik Sendrom
Seker hastaliginin nadir gorulen genetik tipleri
Pre-Diyabet dedigimiz ‘’Gizli Seker’’
Gestasyonel Diyabetes Mellitus denilen ‘’Gebelikte gorulen seker hastaligi’’
Brittle (oynak) diyabet
b) Tip 1 ve Tip 2 Diyabet
Seker hastaliginin esasta iki tipi vardir ve bunlar Tip 1 ve Tip 2 diyabet olarak adlandirilir. Bunlardan en cok goruleni Tip 2 diyabettir ve tum seker hastalarinin %90-95’i tip 2 diyabetlidir.
Tip 1 diyabet daha cok cocuklarda gorulen ve insulin ile tedavi edilmesi gereken seker hastaligi tipidir. Bu hastalikta insulin salgilanmasi olmadigindan disaridan yapilan yapay insulin ile tedavi yapilir. Haplar ile tedavisi mumkun degildir. Seker hastalarinin yuzde 10’nunu tip 1 diyabet olusturur. Tip 1 diyabet 9 ayliktan itibaren gorulebilirse de en sik 12-14 yaslarinda ortaya cikar.
Tip 2 diyabet ise genellikle 30 yasindan sonra ortaya cikan seker hastaligi turudur. Seker hastalarinin yuzde 90-95’i tip 2 diyabetlidir. Bu tip seker hastaliginda kanda insulin baslangicta yuksek olmasina ragmen etkisini gosteremez, ve kandaki yuksek kan sekerini hucrelere sokamaz. Bu duruma “ insulin direnci “ adi da verilir. Bununla birlikte bu hastalarda zamanla insulin salgisi bozulabilir ve insulin tedavisine ihtiyac gerekebilir.
Tip 1 ve Tip 2 diyabet arasindaki farkliliklar asagidaki tabloda verilmistir.
Tablo: Tip1 ve Tip 2 Diyabetin Ozellikleri
OZELLIK TIP 1 TIP 2
Hastaligin baslangici Aniden Yavas
Kilo Genellikle sisman degil Sisman veya sisman degil
Hastaligin baslangic yasi Cocuklukta Siklikla 30 Yasindan sonra
Ailede baska seker hastasi %10-15’inde var %30’unda var
Kanda antikor varligi Cogunda var yok
Tedavisi Insulin Gerekir Hap ve Insulin
Kanda insulin Yok Once yuksek sonra az
Tip 1 ve Tip 2 Diyabet Ayrimi Nasil Yapilir?
Laboratuvar tetkiki olarak ayirim icin kanda anti-GAD antikoru, insulin antikoru ve adacik antikoruna bakilir. Bu antikorlar pozitif ise yani varsa o hastada tip 1 diyabet var demektir. Tip 2 diyabetli hastalarda bu antikorlar kanda bulunmaz. Ayrica mixed yemek testine insulin cevabi ve glukagon ignesine insulin ve C peptit cevabi da bu konuda kullanilan tetkiklerdir.
C peptit hormon olcumu de tip 1 ve tip 2 diyabet ayiriminda faydalidir. C peptid pankreasdan insulin ile beraber salgilanan bir hormondur. Tip 1 diyabetli hastalarda C –peptit kanda yoktur.
c) Metabolik Sendrom
Tip 2 diyabet veya gizli sekeri olan kisilerde birlikte tansiyon yuksekligi, kanda trigliserit yuksekligi, insulin hormon yuksekligi, urik asit yuksekligi ve gobekte yaglanma ve sismanlik birarada ise bu duruma metabolik sendrom denir. Metabolik sendromu yapan etken insulinin iyi calismamasi yani insulin direncidir. Bel kalinligi veya bel cevresi artmis olanlarda (sismanlarda) bu hastalik daha fazla gorulur. Birlikte karaciger yaglanmasi, yumurtaliklarda kist (polikistik over hastaligi), kan pihtilasmasina egilim, HDL kolesterolde azalma ve idrarla atilan proteinde artma (mikroalbuminuri) birlikte olabilir. Bu kisilerde kalp koroner damar hastaligi ve tip 2 seker hastaligi cok sik gorulur. Metabolik sendrom sikligi ulkemizde fazla olup yaklasik her 100 kisinin 20-25’inde vardir.
d)Gebelik Diyabeti
Sadece gebelik sirasinda ortaya cikan seker hastaligina gebelik diyabeti denir. Gebe kalmadan once seker hastaligi olan kadinlar bu gruba girmez. Gebe kalan kadinlarin % 4-7’sinde seker hastaligi ortaya cikmaktadir. Genellikle gebeligin 24 ile 28nci haftalari arasinda ortaya cikan bu tip seker hastaligi bazen sisman bayanlarda gebeligin ilk aylarinda ortaya cikabilir. Gebelik diyabeti olan kadinlar dogum yaptiktan sonra seker hastaligi kaybolur, ancak yaklasik %50’sinde ileriki yillarda tip 2 seker hastaligi olusur. Bu yuzden dogumdan sonra 6 ayda bir aclik ve tokluk kan sekerine bakmak gerekir.
e) Gizli Seker (Pre-Diyabet)
Aclik kan sekerinin 100 ile 126 mg/dl arasinda olmasina ‘’Aclik Kan sekeri Bozuklugu’’ adi verilirken, kan sekerinin yukleme testi (OGTT) sirasinda (75 gram glukozla yapilan seker yukleme testinde) 2. saattte 140 ile 199 mg/dl arasinda cikmasina ise '‘ Seker Tolerans Bozuklugu’’ veya ‘’Gizli Seker’’ adi verilir. Iste hem aclik kan sekeri bozukluguna hem de glukoz tolerans bozukluguna ‘’Pre-Diyabet’’ adi verilir. ‘’Pre’’ sozcugu latince ‘’on’’ veya ‘’erken’’ anlamina gelmektedir. Diger bir deyimle seker hastaliginin on veya erken devresi demektir. Bu kisilerde diyabeti onleme programi ile (saglikli beslenme, egzersiz ve fazla kilolarin verilmesi) hastalik geriletilebilir veya ortaya cikmasi geciktirilir.
f) Nadir Gorulen Genetik Seker Hastaligi Tipleri
Tip 1 ve tip 2 seker hastaligina pek benzemeyen bazi seker hastaligi tipleri vardir. Bunlardan birisi eriskin yasta seker hastaligi gelisen kisilerin %10-15’inde gorulen kisaltilmis ismi ‘’LADA’’ olan yada latince acik yazilimi ile ‘’Latent Otoimmun diyabeti” hastaligidir. LADA tipi seker hastaliginda pankreasdaki beta hucreleri bagisiklik sistemi tarafindan yavas yavas yikilir. Bu yikim arttikca insulin azalacagindan kan sekerinde giderek bir artis olur. Bu hastalar bazen yillarca insulin kullanmadan sadece tablet seklindeki ilaclarla seker hastaligini kontrol ederlerse de sonra insulin kullanmak zorunda kalirlar.
Diger bir tip seker hastaligi ise genclerde ortaya cikan tip 2 diyabet olup ‘’MODY’’ adi ile anilir. Bu hastalik daha nadir gorulur ve tip 2 diyabet erken yasta ortaya cikar; nedeni bazi genetik bozukluklardir.
g) Oynak (Brittle) Diyabet
Siklikla tip 1 diyabetli hastalarda bazen de tip 2 diyabetli hastalarda ortaya cikan ve kan sekerinin gun icinde asiri azalmalar ve artmalar gostermesi durumuna oynak (Brittle) diyabet adi verilir. Bir hastada ‘’oynak diyabet’’ var diyebilmek icin uygun diyet ve gunde 4 kez insulin yapilmasina ragmen kan sekerin gun icinde yukselme ve dusmelerle seyretmesi gerekir. Bu hastalarda enfeksiyon, hormon bozuklugu, insulin direnci, mide ve bagirsaklarda gida emilim bozuklugu, Safak fenomeni (gece buyume hormonu artmasina bagli sabah sekeri yuksekligi), Somogy etkisi (gece seker dusmesine bagli sabah reaksiyon olarak kan sekeri yukselmesi) ve psikolojik rahatsizlik gibi nedenler aranir. Bu hastalarin buyuk cogunlugunda (yaklasik % 50’sinde) psikolojik bozukluk vardir. Bazen de sekerdeki oynamalar hastada stres yapar ve psikolojik sikintilarin ortaya cikmasina neden olur. Mide felci denilen gastroparezi de seker oynamalarina neden olabilir. Bulanti, kusma ve midede dolgunluk varsa bu durumdan suphelenmek gerekir.
|
|
|
Keywords:
insulin, diyabet, seker hastaligi, seker belirtileri, gebelikte seker, diyabette diyet, diyabet tedavisi, seker hastaligina co |
|
|
